محور های امید در ادیان ابراهیمی

در مقوله امید به آینده، ادیان ابراهیمی برای رهایی از وضعیت بد موجود و نجات از تنیدگی ، نگاه پیروان خود را به وضعیتی بهتر در آیندهxadای نه چندان دور معطوف کرده و به پیروان خود نوید آیندهxadای که از این مشکلات رهایی یابند را میxadدهند؛ در مقوله امید به آخرالزمان ، ادیان ابراهیمی ضمن بیان مشکلاتی که در آخر الزمان بروز پیدا میxadکند ، پیروان خود را به آخرالزمان امیدوار کرده و آن زمان را زمان رهایی از مشکلات و سختیxadها دانستهxad اند؛ و در مقوله امید به منجی ، ادیان ابراهیمی به پیروان خود امید میxadدهند که آمدن منجی حتمی و بسیار نزدیک است و خود را هر لحظه در آماده باش آن موعود قرار دهند و چون میزبانی که هر لحظه در انتظار آمدن میهمانش است منتظر باشند و در برابر مشکلات و سختیxadها مبارزه کرده و امید به آمدن منجی را در دل بپرورانند.

امید موضوعی است که به نحوی در ادیان ابراهیمی مورد بحث و گفتگو قرار گرفته که در ضمن فرمایشات پیامبران ، پیروان خود را از یاس و ناامیدی برحذر داشته و با دستورات مختلف که مناسب زمانها و فرهنگهای مختلف بوده ، در صدد ترزیق روح امیدواری برای فرد و اجتماع بوده اند.

در هر سه دین ابراهیمی ( یهودیت ، مسیحیت ، اسلام ) با وجود آن که در برههxadای از زمان ، حوادث ناگوار و تلخ را پیشگویی کردهxad اند ، امید به روشنایی و نجات انسان را به امتxadهای خود داده xadاند . البته ممکن است که منشا این امید، متفاوت باشد و در جزئیات نیز با یکدیگر اختلاف داشته باشند؛ تذکر این مطلب ضروری است که امید در مسیحیت و به ویژه در یهود ، رنگ مادی و دنیایی دارد ، در صورتی که در اسلام امید اعم از آینده جمامع ، عالم آخرت و بعد معنوی است[1]

در ادامه به محورهای امید در ادیان ابراهیمی اشاره میxadکنیم که در سه مقوله اصلی که امید به آینده ، امید به آخرالزمان ، و امید به منجی ، میxadباشد .

امید است که مورد مقبول امید امم قرار گیرد

1- امید به آینده

امید انسان را در نیل به نجات ، رهایی ، نیرومندی و توانگری قادر خواهد بود [2] و نا امیدی و یاس از آینده، مسبب اختلالات روحی و روانی در ضمیر انسان گردیده و موجبات یک زندگی خسته کننده و ملال آور را برای او فراهم میxadکند جمیز هاکس امید را آرزو و انتظار از برای چیزهای نیک و مقاصد پسندیده میxadداند و معتقد است که امید مؤمنین را بر احتمال امتحانات حالیّه این جهان تقویت میدهد و ایشان را غیور میxadسازد که با دقت و ترقی جلو روند و ساعی شوند[3]

در ادیان ابراهیمی بعد از ذکر حوادث ناگوار و سختیxadها ، مردم را به صبر و بردباری و گذر از این مرحله سفارش کردهxad اند؛ با این امید که آینده ، در نهایت به کام آنxadها خواهد بود . البته این امید شامل کسانی است که از آیین و دستورات پیروی کنند[4]

الف - یهودیت

یهودیان با گذشته xadای تیره و تار در انتظار آیندهxad بهتر بودند که پایان رنجهای خود را در آن بجویند کامxadیابی و فضیلت را نه در دوران طلایی گذشته، بلکه در آینده میxadجویند[5] . این عبارت کتاب مقدس میان یهودیان رایج است: " اگر چه ابتدایت صغیر میبود، عاقبت تو بسیار رفیع میگردید[6]".

امید بنی xadاسرائیل ، یهوه است ؛ زیرا همواره به قوم یهود وعده نصرت ، پیروزی و برکت را داده است [7] " و یهوه، خدای خود را عبادت نمایید تا نان و آب تو را برکت دهد و بیماری را از میان تو دور خواهم کرد[8] "

امید در یهودیان در زمانهای سخت بیش از زمانهای دیگر است مخصوصا بعد از تخریب معبد و اخراجشان از سرزمینشان ، که آموزهxad های انبیاء بعد در راستای ترزیق روحیه امیدواری و بازگشت به سرزمین مقدس خود بوده است یکی از انبیائی که در این زمینه نقش مهمی برای یهودیان داشته یحزقل بود او به اسیران ایمان داشتن به خداوند و نجات او فرا میxadخواند تا دوباره به یهودا بازگردند [9] و هدف کتاب دانیال به عنوان اول کتاب مکاشفهxadای ایجاد و تقویت روحیه امید به رهایی قوم از ناملایمات و تحقق وعده الهی و تحول و تغییر وضعیت آنها بوده است[10]

ب- مسیحیت

در مسیحیت ایمان به خداوند زمینه ساز امید است " (از آن جهت که شریعت هیچ چیز را کامل نمیگرداند)، و هم برآوردن امید نیکوتر، که به آن تقرّب به خدا میجوییم[11]".که مراد از ایمان در کتاب مقدس " اطمینانی است به چیزهایی که به آن امیدواریم و اعتقادی است به چیزهایی که نمی بینیم[12]." و به اعتقاد لوتر ، همان آمادگی برای اعتماد به وعدهxadهای خداوند و نیز اعتماد به صداقت و خوش عهدی خدایی است که چنان وعدهxadهایی داده است[13]

درکتاب مقدس خدا انسان را رها نکرده است بلکه به او امید و وعده داده است[14] و کارکرد این ایمان و خداپرستی ایمان به آینده شمرده شده است " خداپرستی از هر حیث فایده دارد، چون هم برای حال و هم برای آینده وعده حیات دارد[15]"

در مسحیت امید به فیض وجود دارد و تنها کسی را سعادتمند میxadدانند که لطف فیض شامل حال او بشود و این سعادتمند شدن هیچ ارتباطی به لیاقت ، شایستگی و اعمال شریعت انسان ندارد . انسان هرگز به خودی خود و با تکیه بر خویشتن نمیxadتواند به سعادت برسد مگر اینکه فیض و لطف و عنایت خداوند شامل حالش شود و فیض منبع و منشا نجات است و ایمان نیز شرط آن است[16] . مسیحیان ، فضایل الاهی یعنی ، ایمان ، امید و محبت را اساس و زیربنای فعل اخلاقی و معنوی میxadدانند که خداوند در درون انسان مومن قرار داده و با این وسیله او را از دیگران متمایز ساخته است[17]

ج- اسلام

اسلام با معرفی خداوند مشخصه اصلی او رحمت و مهربانى به بندگانش است که بالاترین درجه امید و آرزوى را برای بشر فراهم میxadشود و برای مقابله با تنیدگی و ناامیدی مسئله انتظار فرج تبین میxadکند و انتظار فرج مفهوم وسیعxadتری از ظهور حضرت مهدی علیه اسلام دارد و ظهور حضرت را از مصادیق آن دانستهxad اند.

در اسلام زیربنای اعتقاد به انتظار فرج در آینده ، قدرت و حکمت الهی و اینکه مشکلات پایانxad پذیرند می xadباشد چون کسی که مشکلات و سختیxadها را پایانxadپذیر بداند[18]، انتظار گشایش شکل میxadگیرد و همین امر ، موجب کاهش تنیدگی و فشار روانی میxadگردد[19] و به جهت کارکرد بسیار مثبت آن مورد توجه اسلام قرار گرفته است و از آن به عنوان عبادت[20] برترین عمل[21] و بالاترین عبادت [22] و کارکرد این انتظار و امید به آینده خود فرجی بزرگ است[23]

2- امید به آخرالزمان

ادیان بزرگ یهود، مسیحیت و اسلام نیز آیندة زندگی بشر را روشن و هنگام تحقق آن را همزمان با ظهور منجی میدانند. این ادیان دربارۀ پایان تاریخ یا به تعبیر دیگر آخر الزمان، مشترکات بسیار و نزدیک به هم دارند[24].

اختلاف مهمی بین یهود و مسیح از یک طرف و دین اسلام از طرف دیگر ، در فرق بین آخرالزمان و مساله قیامت وجود دارد، این اسلام است که علاوه بر مساله آخرت و قیامت کبری که در آن ، افراد مومن ، رستگار و ستمگران به جزای خود میxadرسند ،قایل است که در همین دنیا و در قطعه پایانی آن ، مصلح موعود خواهد آمد و با قدرت الهی حاکم بر جهان خواهد شد و همه انسانها به حقوق واقعی خود خواهند رسید که مراد از اصطلاح آخرالزمان همین معنا است ، بر خلاف دین یهود و مسیح که منظور آنxadها از رستاخیز مردگان و حضور در دادگاه الهی و زندگی جاوید ، زندگی آخرتی میxadباشد. امتیاز دین اسلام در دو دین دیگر ، همین است که نجات و پیروزی دین حق در نهایت ، هم در دنیا و هم در آخرت میxadباشد و این باعث امیدواری بیشتر مردم و جامعه میxadباشد [25]

الف - یهود

باور رایج در میان بیشتر یهودیان این است که گرچه ماشیح هنوز نیامده، یک روز، «درآخر الزمان» او خواهد آمد ؛ همه به این امر معتقد و امیدوار باشند که ظهور مصلح در آخر الزمان است. اوست که اخلاق فاسد مردم را تطهیر کرده و اصلاح می نماید. یهود منتظرند که قائمی از اولاد داوود پیغمبر علیه السلام ظهور کند؛ طبق کتاب دانیال در تورات، «مسیح» یا «ماشیح» در آخر الزمان ظهور و در هزار سال خوشبختی بر جهان حکومت می کند و یهودیان در آخر الزمان به فلسطین باز می گردند و«هیکل سلیمان» را پیش از آمدن مسیح بازسازی می کنند، که پیش گوییxad های حزقیال درباره آخر الزمان[26] شهرت بیشتری دارد

در پیشگوییها، از شخصیتهای مثبت در کنار ماشیح و شخصیتهای منفی در برابر او نیز سخن به میان میآید. در یهودیت، شخصیت مثبتی که کنار ماشیح قرار میگیرد، الیاس است. به باور یهودیان ایلیا به آسمان رفت و در آخر الزمان بازخواهد گشت[27]. در نوشتههای پس از اسارت بابل، بازگشت الیاس نبی با آخر الزمان پیوند خورده است. او به منزلهء پیشاهنگ ماشیح مطرح میشود. الیاس در واداشتن یهود به توبه و پیریزی صلح و آرامشمیان طبقات مختلف و برگرداندن دلهای پدران و فرزندان به یکدیگر نقش مهمی خواهد داشت[28].

ب- مسیحیت

حیات مسیحیت به عنوان یکی از ادیان زندة جهان، در گرو اعتقاد به آموزة بازگشت مسیح، در همة ابعاد آن است. از محورهای اساسی این آموزه، رجعت یا بازگشت شکوهمند مسیح در آخر الزمان است که اتفاقاً از باورهای غالب جامعة مسیحی به شمار میرود[29].

به عقیدهء مسیحیان، رستاخیز عیسی و بازگشت نهایی وی به جهان برای پایهگذاری پادشاهی خدا بر زمین، دنباله تحقّق پیشگوییهای مربوط به رنج کشیدن او بود. بر این اساس، بخشی از آرمان مسیحایی در زمان عیسی تحقّق یافت؛ ولی تحقّق کامل آن در آخر الزمانخواهد بود[30]. وبر می گوید که مسیحیان اولیه سرشار از امید به معاد و دلبستگی به آخرت بودند[31] ؛ کارل لاوت الاهیدان اُرتدکس روسی در تبعید در سال 1936 نوشته بود: اندیشه مسیحی، به امید به پایان تعارضات و مصیبت های تاریخی متکی است، امیدی که مقبول همه نسل ها باشد، همچنین متکی به امید به تجدید حیات در زندگی ابدی برای همه کسانی است که تاکنون زیسته xadاند[32]

ج- اسلام

در اسلام به دورهء پیش از ظهور موعود و دوره ظهور موعود که در آن تحولات بزرگی روی میدهد، آخر الزمان اطلاق میشود؛ اما آخرت در اسلام دورهء پس از این جهان مادی است که قیامت در آن برپا میشود[33].

آنگـــاه کــه سخــن از دوران آخرالزمان به میان میآید، همواره به دو پدیدة بسیار مهم و بزرگ اشاره میشود:

1. ولادت و برانگیخته شدن پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در جایگاه واپسین فرستادة الهی؛

2. ظهور و قیام موعود نجاتبخش، حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف).

از این رو شکی نیست اینک ما در دوران «آخِرالزمان» به سر میبریم. این دوران، دارای دو ویژگی مهمّ و اساسی است:

نخست: آخرین مرحلة زندگی در دنیاست.

با سپری شدن این دوران، زندگی در دنیا به پایان رسیده، مرحله ای دیگر در نظام آفرینش آغاز میشود.

دوم: این دوران، خود به دو بخش با ویژگیهای خاص تقسیم میشود.

یک. دورانی سراسر انحطاط اخلاقی، ستم و بیداد

دو. دورانی سرشار از معنویت در پرتو حکومت شایستگان[34]

3- امید به منجی

امیدواری به آیندهای روشن و پیامی رهاییبخش به بشر سرخورده و ستم دیده و اینکه روزی یک مرد الهی خواهد آمد و آنچه مردم بدان امید دارند، تحقق خواهد بخشید ؛ جزء اصول حتمی در ادیان ابراهیمی است

خوشبینی به زمان و به سرانجام و فرجام امور، روزنههای امید را میگشاید. اینکه قرار است با فراهم شدن زمینه، نجاتبخشی بیاید و خوبیها را به ارمغان آورد، روشنایی بخش است[35].

در بیشتر ادیان و مذاهب جهان، از مصلحی سخن به میان آمده که در آخرالزَّمان ظهور کرده و به جنایتها و خیانتها خاتمه خواهد داد و شالودة حکومت واحد جهانی را بر اساس عدالت و آزادی واقعی، بنیان خواهد نهاد. تمامی پیامبران و سفیران الهی نیز در این زمینه به مردمِ با ایمان جهان، نویدهایی داده اند[36].

الف - یهود

همواره یهودیان بر اساس باوری دیرینه، معتقد بودهاند که خدا از میان همه ملتها آنان را برگزیده و همه تیرهروزیهای آنان با آمدن فرزندی از نسل داوود به پایان خواهد رسید. آنان با وجود این باور و امید به آن آینده، سختیهایی چون اسارت، تبعید، پراکندگی و غارت همسایگان را تحمل میکردهاند[37].

ظهور مسیحا و امید به آیندهxadای روشن از اصلیxadترین آموزه یهود است[38] از زمان حضرت داود ، یهودیان همواره منتظر ظهور ماشیح بوده و میxadباشند و پیش از او الیاهو ، منادی ظهور ماشیح خواهد بود[39] و قبل از آمدن ماشیح باید منتظر رنجهای بسیار باشند در آن زمان میکائیل، فرشته اعظم، برای حمایت قوم تو می آید و چنان دوران سختی پیش می آید که در تاریخ بشر سابقه نداشته است، امّا هرکسی از قوم تو که نامش در کتاب خدا نوشته شده باشد، نجات می یابد[40].

در کتاب مقدی یهودیان روزگار آمدن موعود را اینگونه توصیف شده: مردم شریر از بین می روند، امّا کسانی که به خداوند توکّل می کنند وارث زمین خواهند شد. شریران خیلی زود نابود خواهند شد، و چون به دنبال آنها بگردی، ایشان را نخواهی یافت[41]. او با عدالتو صداقت حکومت خواهد کرد. در آن زمان گرگ و بره در کنار هم بسر خواهند برد، پلنگ و بزغاله با هم خواهند خوابید، گوساله با شیر راه خواهد رفت؛ و یک کودک آنها را به هر جا که بخواهد، خواهد راند. گاو در کنار خرس خواهد چرید، بچه خرس و گوساله در کنار هم خواهند خوابید، و شیر مانند گاو علف خواهد خورد. بچه شیرخوار در میان مارها، بدون خطر بازی خواهد کرد؛ و طفلی که از شیر گرفته شده باشد دست خود را داخل لانه افعی خواهد کرد بیآنکه آسیب ببیند.[42]

ب- مسیحیت

دین مسیحیت ـ به ویژه از دیدگاه مسائل معرفتی و شناختی ـ ادامه دین یهود است. منبع اصلی دینی و فرهنگی آن، عهد عتیق است که همان کتاب مقدس یهودیان است. بنا برxadاین هر چه درباره دین یهود گفته شود، تقریباً در باره دین مسیحیت نیز صدق میکند[43].

مسیحیت بر اساس رستاخیز و بازگشت حضرت عیسی علیه السّلام، شکل گرفت. مسیحیان از عصر رسولان، پیوسته در شوق بازگشت دوبارهء آن حضرت روزگار را سپری کردهاند. بازگشت عیسیدر عهد جدید بسیار اهمیت دارد و در کتابهای آن بیش از سیصد بار به این موضوع اشارهشده است. انتظار و شوق بازگشت مسیح در بخشهایی از عهد جدید مانند رسالهء اول و دوم به تسّالونیکیان و مکاشفهء یوحنا بیشتر منعکسشده است و مسیحیان به کتاب مکاشفه یوحنّا در پایان عهد جدید بسیار اهمیت میدهند[44]. بیشک یک مسیحی مؤمن همواره در انتظار بازگشت شکوهمند او خواهد بود تا با مسیح در ملکوت الهی بزید. عهد جدید به عنوان مانیفست باورهای مسیحی، نمودار روشنی از این رجعت برای مسیحیان ارائه میکند. این آموزه در بخشهای قدیمیتر عهد جدید مانند رساله اوّل و دوم پولس به تسالونیکیان به خوبی منعکس شده است[45].

از کتابهای نبوت معلوم میxadشود که آرزوی آمدن مسیح بر گرد سه محور اساسی مسیح پسر داوود ، بنده خدا، پسر انسان میxadچرخد

از منابع اولیه مسیحیان میxadتوان دریافت که :

اولا: فرجام عالم بسیار نزدیک است

ثانیا : زمان و مکان مخفی است

ثالثا : چون ظهور ناگهانی است پس باید هر لحظه منتظر و امیدوار بود

رابعا : باید علاوه بر آمادگی و امید درونی ، امید عملی هم داشت

ج- اسلام

آموزه مهدویت، از اساسیترین و راهبردیترین آموزههای دین مبین اسلام است و همه مسلمانان بدان معتقدند. امید به آینده و انتظار رهایی از چنگال ظالمان و ستمگران و چیرگی حق بر باطل و گسترش عدل در سراسر گیتی، اساس این اندیشه است[46]. روایات زیادی که از پیامبر عظیم الشان اسلام در این باره رسیده حاکی از اهمیت و بزرگی این حادثه است.

هرچند در بعد دینی و اخروی بر این آموزه مهدوی ثوابهای زیادی وعده داده شده[47] اما نباید از فواید و آثار دنیوی انتظار غافل شد یکی از پیامد های مهم انتظار فرج و چشم به راه مصلح جهانی بودن عدم یاس و ناامیدی است [48]

با مطالعه ى میراث مکتوب اهل سنّت، این حقیقت به طور آشکار، به چشم مى خورد که جمع کثیرى از اهل سنّت، از علما و شعراى شان، از همه مذاهب، و گرایش ها، به این که حضرت مهدى(عج)، فرزند امام حسن عسکرى (علیه السّلام) و دوازدهمین امام شمرده مى شود و در سال 255 هجرى متولد گردیده است اعتقاد دارند و این مطلب، از دو موضوع به دست مى آید: یک) توصیف حضرت مهدى(عج) به این که از اولاد حضرت فاطمه (علیهاالسّلام) است و این که او، آخرین امام از دوازده امامى است که در صحیح بخارى و مسلم به عدد آنان اشاره دارد. دو) این که آن حضرت، تنها فرزند امام حسن عسکرى (علیه السّلام) و نام او، مانند نام جدش، ((محمد)) است[49].

شیعیان همواره از وضع موجود ناراضیxadبوده و امید به ظهور مصلح جهانی، آنها را همواره در حالتی آمادهباش قرار میدهد[50] موضوع انتظار ظهور حضرت حجت آخرین امام زنده و حاضر شیعیان در عصر غیبت، یکی از مهمترین عناصر تفکر شیعی است. این عنصر که شیعه را از دیگر فرقههای اسلامی متمایز میسازد، مهمترین عامل تحرک و پویایی شیعیان و امید آنان به آینده روشن جهان شمرده میشود. به همین دلیل، بزرگترین دغدغه و آرمان انسانی آنان فرارسیدن زمان قیام حضرت بقیةالله الأعظم است که موجب میشود همواره با شوق فراوان تعجیل را در ظهور آن مصلح جهانی از خداوند بخواهند[51].

پی نوشت ها:

[1] - محمدی ، محمد حسین ، آخرالزمان در ادیان ابراهیمی ، ص 275

[2]- آصفی ، محمد مهدی ، انتظار پویا ، ترجمه تقی متقی ، ص 23

[3] - هاکس ، جمیز ، قاموس کتاب مقدس ، ص 108

[4] - محمدی ، محمد حسین ، آخرالزمان در ادیان ابراهیمی ، ص 275

[5] - گرینستون ، جولیوس ، انتظار مسیحا در آیین یهود ، حسین توفیقی ، ص18

[6] - ایوب 8: 7

[7] - محمدی ، محمد حسین ، آخرالزمان در ادیان ابراهیمی ، ص 99

[8] - خروج 23: 25

[9] - کلاپرمن ، ژیلبرت و لیبی، تاریخ قوم یهود ، مسعود همتی ، ج 1 ، ص 192

[10] - کلباسی اشتری، حسین ، عناصر و نوشته های پیش گویانه در عهد عتیق ، پژوهش های فلسفی ، ش 28 ، ص 145

[11] - عبرانیان 7: 19

[12] - رساله به عبرانیان 11: 1

[13] - مک گراس ، آلیستر ، الهیات مسیحی ، حدادی ، بهروز ، ص 461

[14] - حقانی فضل ، محمد، الهامیبودنْ پشتوانة حجیت کتاب مقدس ، هفت آسمان ، ش 47، ص 193

[15] - اول تیموتائوس 8:4

[16] - وحیدی مهرجردی ، شهاب الدین ، در آمدی بر آیین پروتستان ، ص79

[17] - همان ، ص 88

[18] - امام علی ( علیه السلام ) : إِنَّ لِلْمِحَنِ غَایَاتٍ وَ لِلْغَایَاتِ نِهَایَاتٍ فَاصْبِرُوا لَهَا حَتَّى تَبْلُغَ نِهَایَاتُهَا فَالتَّحَرُّکُ لَهَا قَبْلَ انْقِضَائِهَا زِیَادَةٌ لَهَا بدرستى که از براى محنتها مدّتهاست، و از براى مدّتها پایانهاست، پس صبر کنید از براى آنها تا برسند آن مدّتها بپایانهاى آنها، پس حرکت کردن از براى آنها پیش از در گذشتن آن مدّتها زیادتى است مر محنتها را (تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد ، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 102)

[19] - پسندیده ، عباس ، رضایت از زندگی ، ص 255

[20] - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صل الله علیه و آله) انْتِظَارُ الْفَرْجِ عِبَادَةٌ (طوسى، محمد بن الحسن ، الأمالی ، ص 405)

[21] - النَّبِیُّ (صل الله علیه و آله) أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَج (ابن بابویه، محمد بن على ، علل الشرائع، مقدمةج 1، ص 4 )

[22] 0 پیامبر گرامی (صل الله علیه و آله) : اَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ افضل اعمال امّت من انتظار فرج از ناحیه خداى تعالى است (شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمة ، ترجمه پهلوان، ج 2، ص 547) و أَفْضَلُ أَعْمَالِ الْمَرْءِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل ( ابن بابویه، محمد بن على ، الخصال ، غفارى، على اکبر، ج 2، ص 621)

[23] - قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ( علیه السلام ) انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنْ أَعْظَمِ الْفَرَج (شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمة ، ج 1، ص 320)

[24] - مرتضوی ، سید محمد ، ظهور حضرت مهدی در انتخاب ماست، مشرق موعود ، ش 11، ص 137

[25] - محمدی ، محمد حسین ، آخرالزمان در ادیان ابراهیمی ، ص 276

[26] - وایدا ، ژرژ ، عرفان یهود ، ترجمه احمدرضا مفتاح ، هفت آسمان ، ش 11، ص 103

[27] - آیتی ، نصرتآلله ، نقد و بررسی شبهات دکتر ناصر القفاری دربارۀ اندیشه مهدویت، مشرق موعود ، ش 8 ، ص 25

[28] - رسول زاده، عباس ، آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت ، مجله معرفت ادیان ، شماره 2 ، صفحه 67

[29] - قاسمی قمی ، جواد ، مبانی آموزه بازگشت مسیح در کتاب مقدّس ، مشرق موعود ، ش9 ، ص 135

[30] - رسول زاده، عباس ، آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت ، مجله معرفت ادیان ، شماره 2 ، صفحه 67

[31] - شجاعی زند، علی رضا، آنک مسیح... اینک انسان، هفت آسمان ، ش 8 ، ص 111

[32] - کِنت ، جان ، ویژگی و امکان الاهیات مسیحی در روزگار ما ، ترجمه محمدرضا بیات ، هفت آسمان ، ش 21، ص149

[33] - رسول زاده، عباس ، آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت ، مجله معرفت ادیان ، شماره 2 ، صفحه 67

[34] - سلیمان ، خدا مراد ، فرهنگ نامه ، ص 15

[35] - حاتمی ، محمدرضا، تجلی امید در فرهنگ مهدویت ، فصلنامه مشرق موعود ، پیش شماره، ص 149

[36] - سلیمیان ، خدامراد ، درسنامه مهدویت ، ج 1 ، ص 21

[37] - صادقنیا ، مهراب ، درآمدی بر آموزه نجاتبخش در مسیحیت ، مشرق موعود ، ش 4، ص 173

[38] - طاهری ، محمد حسین ، یهودیت ، ص 216

[39] - کلاپرمن ، ژیلبرت و لیبی، تاریخ قوم یهود ، مسعود همتی ، ج 2 ، ص 154

[40] - دانیال 12: 1

[41] - مزامیرداود37 : 9-10

[42] - اشعیا 11 6-9 :

[43]- سلیمیان ، خدامراد ، درسنامه مهدویت ، ج 1 ، ص 26

[44] - رسول زاده، عباس ، آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت ، مجله معرفت ادیان ، شماره 2 ، صفحه 67

[45] - قاسمی قمی ، جواد ، مبانی آموزه بازگشت مسیح در کتاب مقدّس، مشرق موعود ، ش 9 ، ص 135

[46] - محمدی ، ذکرالله ، سنوسی و ادعای مهدویت ، مشرق موعود ، ش 2

[47] - از امام صادق از پدرانش از امیر المؤمنین( علیهم السّلام ) روایت شده است که فرمودند: الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ منتظر امر ما مانند کسى است که در راه خدا به خون خود درغلطد ( شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام النعمة ، ترجمه پهلوان، ج 2، ص 548)

[48] - جعفری ، اندیشه مهدویت و آسیبها ، فصل نامه انتظار ، ش 5 ، ص 268

[49] - خوشنویس ، جعفر ، میلاد حضرت مهدی موعود در ادبیات اهل سنّت ، مجله تخصصی انتظار ، شماره 6 ، ص 273

[50] - رامین ، فرح ، آخرین انقلاب؛ انقلابی آخر ، مشرق موعود ، ش 10 ، ص 115

[51] - صمدی ، قنبرعلی ، تأثیر مردم در تعجیل در ظهور، مشرق موعود ، ش 4، ص 57

پدیدآورنده:محسن شریعتی

منبع ما:http://www.mahdi313.com